Onze-Lieve-Vrouw met Kind - Markgravestraat 17

Alexander Van Papenhoven (toegeschreven), 1698, natuursteen — Beschermd monument 18 juni 1986 
markgravestraat17

Een bijzonder statige, prachtige Lieve-Vrouw hier, zij het wat groot voor deze locatie, net boven de lage garagepoort. Het achttiende-eeuwse beeld is dan ook niet oorspronkelijk voor deze plek voorzien, maar heeft reeds een grote wandeling achter de rug vooraleer hier te belanden. Destijds prijkte het op de hoek van de Lombardenstraat en Lombardenvest, waar het als bij wonder gespaard bleef terwijl het pand zelf in 1945 lelijk getroffen werd door een V-bom. In 1948 neemt men het weg en gedurende enkele jaren staat het opgeborgen in de kelders van de kathedraal. In 1956 komt de Madonna terecht op de binnenplaats van de gebouwen van 'La Métropole' (Lombardenvest). Na het verdwijnen van de krant belandt het beeld uiteindelijk hier tegen de gevel.

Het beeld staat in een vrij enge straat en het voetje van het kindje Jezus moest er aan geloven. Nu staan er paaltjes die een te ruwe chauffeur zullen tegenhouden. Noortje Cools restaureerde het beeld in 2018. Stijlkritisch onderzoek dat ze uitvoerde leert ons dat het beeld in laat-barokke stijl is gebeeldhouwd, overdadige mantel, die met veel plooien over Maria's lichaam valt. Dit geeft dynamiek, een licht-donker contrast en daardoor dieptewerking. Ook het kind zit niet statisch op de arm van de moeder maar draait zich naar haar en kijkt haar aan. Daarbij is zijn lichaam getorst met beide voetjes in de lucht en rijken zijn armpjes naar Maria's schouder. Naast beweging wordt hiermee ook emotie in het beeld gebracht. Het wordt zeer realistisch, een momentopname. Zowel Moeder als Kind zijn gekroond.

De console is meer klassiek opgevat en hoorde oorspronkelijk niet bij het beeld, het is relatief eenvoudig van opbouw, symmetrie, duidelijke contourlijnen en klassieke vormen zoals guirlandes, gevleugelde engelenhoofdjes en voluten. 

Beeld en console werden handmatig gekapt, het beeld in zandsteen, de console in kalksteen, vermoedelijk Avesnes. 

In de vroegere literatuur (vnl. in navolging van Thyssen) is dit werk ten onrechte toegeschreven aan Jacob Jozef Van der Neer (1718-1794) en ook fout gedateerd als zijnde uit 1742. Toch publiceerde Emile Dilis al in 1924 een tekst waarin Alexander Van Papenhoven (1668-1759) als auteur wordt vermeld. Pieter Jozef De Cuyper (1808-1883), leerling van Jacob Johan Van der Neer (1757-1838), is expliciet in zijn verklaring: het was Van Papen-hovens meesterproef voor de Sint-Lucasgilde in 1698. <noot 1> De naamsverwisseling ontstond omwille van een ander madonnabeeld, dat op de hoek Lombardenvest en Korte Gasthuisstraat (zie bij Grote Markt 15, 'O.-L.-Vrouw van de Vijfhoek') dat wel door Jacob Jozef Van der Neer werd gemaakt.

2014-08-12 dsc 6172 c961

 

• <noot 1> “Op den hoek van de Lombaardevest en Lombaardestraat, staat een O. L. Vrouwebeeld, een meesterstuk van Alexander van Pappenhoven. Dit beeld is het proefstuk waarop hij, als meester, in de S. Lucas’gilde aangenomen werd. Deze bijzonderheden zijn mij menigmaal door mijnen eersten leermeester, Jacobus van der Neer, medegedeeld. Aan het Vleeschhuis, ook een door hem gebeiteld O. L. Vrouwebeeld; ook eene O. L. Vrouw op de Melkmarkt boven het huis van den banketbakker. De twee beelden bij den ingang van den Calvarieberg van S. Pauluskerk zijn ook door hem gebeiteld, even als den Christus aan het kruis, O L. Vrouw en Joannes op den Calvarieberg van S. Joris’kerk; den Christus aan het kruis; Joannes en O. L. Vrouw, staande achter het koor op het kerkhof te Berchem, zijn ook van zijne hand.” [dilis-decuyper-1924: 358-359]

Pieter Jozef De Cuyper, die hier aan het woord is, heeft deze gegevens uit de vierde hand: Van Papenhoven was leermeester van Peeter Overlaet die nadien Jacob Jozef Van der Neer opleidde. Diens zoon en leerling Jacob Johan was Pieter Jozef De Cuyper’s leraar aan de Academie van Antwerpen.

Boven: foto's AC, 2019 en WS, 2014

Onder: de voor de gevelschildering ingepakte Madonna (foto WS, 16 september 2014)

 

2014-09-16 DSC 7911 c96

Archief en literatuur:

  • Archief: Hs1491, [f° 12v°](?)
  • Iconografie: Provinciebestuur Antwerpen, Dienst Erfgoed, Dossier Onze-Lieve-Vrouwebeelden (losse foto’s)
  • Literatuur: Thyssen 1902, p. 199; Thyssen 1922, p. 170; Cuyper 1924-1925, p. 358-359; Bouwen 3nb 1979, p. 305; Schepens 1981, p. 65, 107, 167; Madonna 2002, p. 99, 158; Madonna 2010, p. 153, 155
  • Nieuwsbrief Vrienden van de Antwerpse Madonna's: pdfnr. 1, (2002-1), p. 2; Idem pdfnr. 21 (2014), p. 20, nr 26 (2019-1) p.8. 
  • Referentie: vkb1.0100

 

> Externe link (Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed)

> Een overzicht van het gedocumenteerd oeuvre van Alexander Van Papenhoven in de fototheek van het KIK (opent in een nieuw venster)

 

Hieronder: het foutief opgestelde gevelplaatje aan de Markgravestraat

 

 

Hierboven de Markgravestraat anno 2006

 

 

Hierboven; de oorspronkelijke locatie, Lombardenstraat hoek Lombardenvest. Links een historische foto (Provincie Antwerpen, dienst Erfgoed) met het beeldhouwwerk op de gevelhoek; rechts het straatbeeld vandaag (een schoolgebouw)

 

 

 Markgravestr 17 2 INV 1.0100

 

 


 


Grotere kaart weergeven